Kosmetyki naturalne – czyli jakie? Czym są i dlaczego warto ich używać?

Przyroda od wieków dostarcza surowców wykorzystywanych w pielęgnacji skóry: olejów roślinnych, maseł, glinek, hydrolatów, ekstraktów ziołowych, wosków czy substancji zapachowych. Współczesne zainteresowanie kosmetykami naturalnymi wynika jednak nie tylko z sentymentu do tradycyjnych metod pielęgnacji, ale także z większej świadomości konsumenckiej: potrzeby czytania składów, ograniczania zbędnych dodatków, wybierania produktów o przejrzystym pochodzeniu i mniejszym wpływie na środowisko.

W branży beauty & wellness coraz częściej mówi się o pielęgnacji zgodnej z potrzebami skóry, a nie tylko o szybkim efekcie wizualnym. Kosmetyki pochodzenia naturalnego mogą być wartościową alternatywą dla części produktów konwencjonalnych, ale nie dlatego, że każdy składnik syntetyczny jest z założenia zły, a każdy naturalny zawsze bezpieczny. Ich jakość zależy od receptury, stężenia składników, konserwacji, badań bezpieczeństwa, przejrzystości producenta oraz dopasowania do konkretnego typu skóry.

[product id=”4197, 6619, 3865″]

Co to są kosmetyki naturalne?

Kosmetyki naturalne to produkty pielęgnacyjne tworzone głównie ze składników pochodzenia naturalnego: roślinnego, mineralnego, mikrobiologicznego lub — w niektórych recepturach — zwierzęcego, na przykład miodu, wosku pszczelego czy lanoliny. Nie należy więc automatycznie utożsamiać kosmetyku naturalnego z kosmetykiem wegańskim. Kosmetyk wegański nie zawiera składników odzwierzęcych, natomiast kosmetyk naturalny może je zawierać, jeśli pozwala na to dany standard certyfikacji i jeśli składnik został pozyskany zgodnie z jego wymaganiami.

W Unii Europejskiej, według stanu wiedzy na 2026 rok, nie istnieje jedna obowiązkowa, ustawowa definicja „kosmetyku naturalnego” ani „kosmetyku organicznego”. Wszystkie kosmetyki dopuszczone do obrotu muszą natomiast spełniać wymagania prawa kosmetycznego dotyczące bezpieczeństwa, oznakowania, dokumentacji i odpowiedzialności producenta. Określenia takie jak „naturalny”, „bio”, „eko” czy „organic” powinny być możliwe do udowodnienia, nie mogą wprowadzać konsumenta w błąd i najlepiej, gdy są poparte konkretnymi standardami, certyfikatami lub procentową deklaracją naturalnego pochodzenia składników.

W praktyce do oceny naturalności receptury wykorzystuje się między innymi normę ISO 16128. Nie jest ona certyfikatem jakości ani gwarancją skuteczności, ale daje wspólny język do obliczania udziału składników naturalnych, pochodzenia naturalnego, organicznych i pochodzenia organicznego w formule kosmetycznej. Pomaga to odróżnić rzetelną deklarację od ogólnego hasła marketingowego.

Duże znaczenie mają także prywatne, dobrowolne systemy certyfikacji, takie jak COSMOS, ECOCERT czy NATRUE. Certyfikat nie jest obowiązkowy, ale zwykle oznacza, że niezależna jednostka sprawdziła skład, sposób pozyskania surowców, proces produkcji, część wymagań środowiskowych oraz zgodność z określonym standardem. W przypadku COSMOS można spotkać oznaczenia COSMOS NATURAL i COSMOS ORGANIC. Pierwsze potwierdza zgodność z wymogami standardu dla kosmetyków naturalnych, drugie dodatkowo wymaga określonego udziału składników organicznych.

Kosmetyki naturalne często bazują na olejach tłoczonych na zimno, masłach roślinnych, hydrolatach, glinkach, ekstraktach roślinnych, naturalnych substancjach zapachowych, łagodnych detergentach pochodzenia roślinnego oraz konserwantach dopuszczonych przez dany standard. Nie oznacza to jednak, że produkt naturalny powinien być pozbawiony konserwantów. W kosmetykach zawierających wodę skuteczna konserwacja jest elementem bezpieczeństwa, ponieważ ogranicza ryzyko rozwoju drobnoustrojów.

Warto również doprecyzować pojęcie „bez chemii”. Każdy kosmetyk, także w pełni naturalny olej roślinny, składa się ze związków chemicznych. Rzetelniej jest mówić o unikaniu wybranych składników syntetycznych, petrochemicznych, zapachowych lub drażniących, jeśli są niepożądane dla konkretnej skóry albo niedopuszczone w danym standardzie naturalności.

Dlaczego warto stosować kosmetyki naturalne?

Kosmetyki naturalne warto rozważyć przede wszystkim wtedy, gdy zależy nam na bardziej świadomej, przejrzystej pielęgnacji. Ich zaletą może być obecność olejów, maseł, wosków, hydrolatów i ekstraktów roślinnych, które wspierają funkcje barierowe skóry, ograniczają utratę wody z naskórka i dostarczają substancji o działaniu emoliencyjnym, łagodzącym lub antyoksydacyjnym. Szczególnie dobrze sprawdzają się w pielęgnacji skóry suchej, odwodnionej, narażonej na wiatr, mróz, detergenty lub częste mycie.

Skóra nie „chłonie jak gąbka” wszystkiego, co na nią nakładamy. Jest narządem barierowym, którego zadaniem jest ograniczanie przenikania substancji z zewnątrz. Nie zmienia to faktu, że skład kosmetyku ma znaczenie: część substancji może działać powierzchniowo, część wspierać warstwę hydrolipidową, część podrażniać, a część przenikać w ograniczonym stopniu przez warstwę rogową. Dlatego wybór kosmetyku powinien wynikać nie z samego hasła „naturalny”, ale z analizy składu, potrzeb skóry i tolerancji na konkretne składniki.

Zaletą wielu kosmetyków naturalnych jest prostsza kompozycja receptury. Krótszy skład nie zawsze oznacza produkt lepszy, ale ułatwia identyfikację składników, które służą skórze lub przeciwnie — wywołują dyskomfort. Jest to ważne u osób z cerą reaktywną, skłonną do przesuszenia, naruszenia bariery naskórkowej albo z historią alergii kontaktowych.

Kosmetyki naturalne bywają też wybierane z powodów środowiskowych. Wiele standardów certyfikacji zwraca uwagę na biodegradowalność wybranych składników, ograniczanie surowców petrochemicznych, odpowiedzialne pozyskiwanie roślin, opakowania i proces produkcji. Nie oznacza to jednak, że każdy kosmetyk naturalny automatycznie ma niski ślad środowiskowy. Znaczenie mają również transport, rodzaj opakowania, zużycie wody, trwałość produktu oraz skala produkcji.

W kontekście etycznym warto pamiętać, że w Unii Europejskiej obowiązują przepisy zakazujące testowania gotowych produktów kosmetycznych i składników kosmetycznych na zwierzętach do celów kosmetycznych oraz zakazujące wprowadzania do obrotu kosmetyków testowanych w ten sposób. Certyfikaty cruelty-free mogą rozszerzać te wymagania na dodatkowe rynki lub praktyki dostawców, ale sama deklaracja „nietestowane na zwierzętach” nie powinna być przedstawiana jako wyjątkowa przewaga, jeśli dotyczy jedynie podstawowego wymogu prawa UE.

Czy kosmetyki naturalne są skuteczne?

Kosmetyki naturalne mogą być skuteczne, jeśli ich receptura została dobrze zaprojektowana, a składniki są użyte w sensownych stężeniach i stabilnej formule. Skuteczność nie zależy wyłącznie od naturalnego pochodzenia składnika. Zależy od jego jakości, biodostępności w danej bazie, sposobu konserwacji, pH produktu, typu emulsji, opakowania, trwałości oraz regularności stosowania.

W kosmetykach naturalnych często wykorzystuje się składniki aktywne pochodzenia roślinnego: polifenole, flawonoidy, karotenoidy, fitosterole, śluzy roślinne, kwasy tłuszczowe, witaminy naturalnie obecne w olejach oraz związki łagodzące z ekstraktów ziołowych. Mogą one wspierać skórę antyoksydacyjnie, kojąco, ochronnie lub regenerująco, ale ich działanie nie jest identyczne w każdym produkcie. Ekstrakt roślinny może różnić się składem w zależności od gatunku, części rośliny, metody ekstrakcji, rozpuszczalnika, standaryzacji i warunków przechowywania.

Faza wodna kosmetyku naturalnego może opierać się na wodzie, hydrolatach lub sokach roślinnych. Hydrolaty mogą działać odświeżająco, łagodząco lub wspierać komfort skóry, ale ich działanie zależy od jakości surowca i konserwacji. Produkty wodne wymagają szczególnej kontroli mikrobiologicznej, ponieważ brak skutecznego systemu konserwującego może być większym problemem niż sama obecność łagodnego konserwantu.

Faza olejowa kosmetyku naturalnego zwykle zawiera oleje roślinne, masła, woski i estry pochodzenia naturalnego. Takie składniki pomagają ograniczać przeznaskórkową utratę wody, wygładzać powierzchnię skóry i wspierać odbudowę warstwy lipidowej. Oleje bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe mogą być cenne w pielęgnacji, ale są też podatne na utlenianie, dlatego znaczenie mają świeżość, opakowanie ograniczające dostęp światła i powietrza oraz data przydatności po otwarciu.

Nie należy natomiast traktować kosmetyków naturalnych jak produktów leczniczych. Mogą wspierać pielęgnację skóry suchej, wrażliwej, łojotokowej czy skłonnej do niedoskonałości, ale nie zastępują diagnostyki i leczenia chorób skóry, takich jak atopowe zapalenie skóry, trądzik zapalny, łuszczyca, trądzik różowaty, grzybica czy alergiczne kontaktowe zapalenie skóry. Przy utrzymujących się objawach konieczna jest konsultacja z lekarzem.

Czy kosmetyki naturalne mogą uczulać?

Kosmetyki naturalne mogą uczulać, tak samo jak kosmetyki konwencjonalne. Naturalne pochodzenie składnika nie oznacza automatycznie, że jest on hipoalergiczny. Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry może pojawić się po wielokrotnym kontakcie z substancją uczulającą, a reakcja często występuje z opóźnieniem — po kilkunastu, kilkudziesięciu godzinach lub kilku dniach.

Największe znaczenie ma czytanie składu INCI oraz obserwacja własnej skóry. Osoby z alergiami, atopią, trądzikiem różowatym, uszkodzoną barierą naskórkową lub skórą bardzo reaktywną powinny ostrożnie wprowadzać produkty z olejkami eterycznymi, kompozycjami zapachowymi, propolisem, miodem, lanoliną i intensywnymi ekstraktami ziołowymi. Dobrym rozwiązaniem jest próba tolerancji na niewielkim fragmencie skóry, choć nie zastępuje ona profesjonalnych testów płatkowych wykonywanych w diagnostyce alergii kontaktowej.

Od 2023 roku w UE rozszerzono wymagania dotyczące oznakowania alergenów zapachowych w kosmetykach. Zmiany są istotne dla konsumentów uczulonych na konkretne substancje zapachowe, ponieważ ułatwiają identyfikację składników wymagających unikania. Nie oznacza to jednak, że każdy produkt zapachowy jest niebezpieczny. Oznacza to, że osoby uczulone potrzebują dokładniejszej informacji na etykiecie.

Kosmetyki naturalne bez szkodliwych substancji nie powinny zawierać w sobie:

syntetycznych konserwantów (m.in. parabeny, formaldehyd i donory formaldehydu)
Konserwanty są potrzebne w wielu kosmetykach, zwłaszcza tych zawierających wodę, ponieważ chronią produkt przed rozwojem bakterii, drożdży i pleśni. Nie wszystkie konserwanty syntetyczne są jednakowo problematyczne: część parabenów jest w UE dozwolona w określonych stężeniach i oceniana jako bezpieczna w tych warunkach, natomiast formaldehyd i donory formaldehydu mogą być istotne dla osób z alergią kontaktową. W kosmetykach naturalnych stosuje się zwykle konserwanty dopuszczone przez standardy certyfikacji, ale również one mogą nie być tolerowane przez każdego.
olejów mineralnych (parafina i jej pochodne)
Oleje mineralne, takie jak parafina, są surowcami pochodzenia petrochemicznego i dlatego zwykle nie pasują do filozofii kosmetyków naturalnych. W kosmetykach konwencjonalnych oczyszczone oleje mineralne są stosowane jako składniki okluzyjne, które ograniczają utratę wody, ale nie dostarczają skórze fitosteroli czy kwasów tłuszczowych typowych dla olejów roślinnych. Osoby wybierające pielęgnację naturalną najczęściej zastępują je masłami, woskami i olejami roślinnymi.
PEG-i
PEG-i, czyli glikole polietylenowe i ich pochodne, pełnią w kosmetykach funkcje emulgatorów, solubilizatorów lub substancji poprawiających konsystencję. W wielu standardach kosmetyków naturalnych są ograniczane lub niedopuszczane, głównie ze względu na sposób otrzymywania i filozofię formulacji. Sama obecność PEG-u nie oznacza automatycznie zagrożenia dla zdrowia, ale osoby szukające certyfikowanej pielęgnacji naturalnej zwykle wybierają receptury oparte na innych emulgatorach.
silikonów
Silikony tworzą na skórze lub włosach film wygładzający, poprawiają poślizg i odczucie miękkości. Nie są typowymi składnikami kosmetyków naturalnych, ponieważ nie są biodegradowalne w takim sensie, jak wiele surowców roślinnych, i nie wpisują się w standardy naturalnej formulacji. W pielęgnacji włosów mogą dawać szybki efekt wygładzenia, ale w kosmetykach naturalnych ich funkcję przejmują oleje, estry, masła i roślinne substancje kondycjonujące.
barwników syntetycznych
Barwniki syntetyczne stosuje się głównie w celu poprawy wyglądu produktu, a nie z powodu podstawowej funkcji pielęgnacyjnej. W kosmetykach naturalnych preferuje się barwniki mineralne lub roślinne, jeśli są potrzebne i zgodne ze standardem. Osoby z bardzo wrażliwą skórą powinny zwracać uwagę na każdy dodatek barwiący, niezależnie od jego pochodzenia.
SLS i SLES
SLS i SLES to anionowe substancje myjące stosowane w produktach pieniących, takich jak szampony, żele i płyny do mycia. Mogą skutecznie usuwać zanieczyszczenia i sebum, ale u części osób, zwłaszcza przy częstym stosowaniu, mogą nasilać przesuszenie lub uczucie ściągnięcia. W kosmetykach naturalnych częściej stosuje się łagodniejsze detergenty pochodzenia roślinnego, choć również one powinny być dobrane do typu skóry i częstotliwości mycia.
syntetycznych substancji zapachowych
Substancje zapachowe są jedną z częstszych grup składników związanych z alergią kontaktową, niezależnie od tego, czy pochodzą z kompozycji syntetycznej, czy z olejku eterycznego. Kosmetyk naturalny może pachnieć dzięki olejkom eterycznym lub naturalnym aromatom, ale nie czyni go to automatycznie łagodniejszym. Dla skóry bardzo wrażliwej często najlepszym wyborem są produkty bezzapachowe.
pochodnych syntetycznych kwasów lub alkoholi tłuszczowych
Pochodne kwasów i alkoholi tłuszczowych mogą pełnić funkcje emulgatorów, detergentów, emolientów lub stabilizatorów. W kosmetykach naturalnych dopuszczalne bywają ich odpowiedniki pochodzenia roślinnego albo składniki otrzymywane metodami akceptowanymi przez standard certyfikacji. W ocenie bezpieczeństwa ważniejsze od samego hasła „syntetyczny” jest konkretne INCI, stężenie, czystość surowca i sposób użycia produktu.
przeciwutleniaczy BHT i BHA
BHT i BHA są przeciwutleniaczami stosowanymi w celu ochrony fazy tłuszczowej przed jełczeniem. W kosmetykach naturalnych częściej wykorzystuje się tokoferol, czyli witaminę E, oraz inne przeciwutleniacze zgodne z wybranym standardem. Wokół BHT i BHA istnieją dyskusje regulacyjne i środowiskowe, dlatego osoby preferujące pielęgnację naturalną zwykle wybierają receptury bez tych składników.
glikolu propylenowego
Glikol propylenowy jest humektantem i rozpuszczalnikiem stosowanym w kosmetykach, ale u części osób może powodować pieczenie, szczypanie lub podrażnienie, zwłaszcza przy naruszonej barierze naskórkowej. Nie jest to składnik jednoznacznie zakazany we wszystkich kosmetykach konwencjonalnych, jednak nie wpisuje się w wiele oczekiwań dotyczących prostych, naturalnych receptur. W kosmetykach naturalnych jego funkcję mogą pełnić gliceryna roślinna, betaina, aloes lub inne humektanty, o ile są dobrze tolerowane.

Kosmetyk naturalny bywa uznawany za łagodniejszy od konwencjonalnego, ale nie zawsze tak jest. Każdy organizm reaguje indywidualnie, a znaczenie mają także stężenie, częstotliwość stosowania, stan bariery naskórkowej i jednoczesne używanie innych produktów aktywnych. Szczególnej ostrożności wymagają składniki roślinne powszechnie kojarzone z pielęgnacją łagodzącą, ponieważ nawet one mogą uczulać osoby predysponowane.

Kosmetyki naturalne często zawierają w swoich składach wyciągi powszechnie uznane za uczulające:

wyciąg z ostropestu
Ostropest zawiera związki roślinne cenione w fitoterapii, ale w kosmetyku jego działanie zależy od rodzaju ekstraktu, stężenia i całej receptury. U osób uczulonych na rośliny z rodziny astrowatych może wystąpić reakcja nadwrażliwości. W przypadku skóry reaktywnej warto wprowadzać taki składnik stopniowo.
rumianek
Rumianek jest często stosowany w kosmetykach łagodzących, ponieważ kojarzy się z działaniem kojącym i przeciwzapalnym. Jednocześnie należy do roślin, które u części osób mogą powodować alergię kontaktową, zwłaszcza przy skłonności do reakcji na astrowate. Nie powinien być traktowany jako składnik uniwersalnie bezpieczny dla każdego typu skóry.
arnika
Arnika jest wykorzystywana w produktach do pielęgnacji skóry naczynkowej, zmęczonej lub wymagającej ukojenia, ale ma również potencjał uczulający. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z alergią na rośliny z rodziny astrowatych. Nie należy stosować produktów z arniką na uszkodzoną skórę bez wyraźnego wskazania producenta lub konsultacji specjalistycznej.
nagietek
Nagietek jest popularnym składnikiem kosmetyków regenerujących i ochronnych. Może wspierać komfort skóry suchej i podrażnionej, ale podobnie jak inne rośliny z rodziny astrowatych nie jest wolny od ryzyka alergii. Jeśli po zastosowaniu pojawia się świąd, narastające zaczerwienienie lub grudki, produkt należy odstawić.
krwawnik
Krwawnik bywa stosowany w kosmetykach do skóry problematycznej, tłustej lub wymagającej tonizacji. Zawiera mieszaninę związków roślinnych, które mogą działać korzystnie w niskich stężeniach, ale u osób wrażliwych mogą powodować reakcję kontaktową. Nie powinien być stosowany jako zamiennik leczenia stanów zapalnych skóry.
fototoksyczny dziurawiec
Dziurawiec zawiera substancje, które w określonych warunkach mogą zwiększać wrażliwość na promieniowanie UV. Dotyczy to szczególnie niektórych ekstraktów i preparatów, dlatego kosmetyki z dziurawcem wymagają uważnego stosowania zgodnie z zaleceniami producenta. Przy skłonności do przebarwień, intensywnej ekspozycji słonecznej lub stosowaniu leków fotouczulających należy zachować ostrożność.

Olejki eteryczne również mogą powodować uczulenia lub podrażnienia. Dotyczy to między innymi olejku cynamonowego, lawendowego, eukaliptusowego, miętowego, różanego czy olejku z drzewa herbacianego. Wiele z nich zawiera naturalne alergeny zapachowe, takie jak limonen, linalol, cytral, eugenol czy geraniol, które u osób uczulonych powinny być unikane. Ryzyko zależy od stężenia, jakości olejku, stopnia utlenienia, sposobu przechowywania i miejsca aplikacji.

Podrażnienia lub reakcje alergiczne może wywołać także miód, propolis, lanolina czy wosk pszczeli. Są to składniki naturalne, ale biologicznie złożone, a ich skład może różnić się w zależności od pochodzenia. Objawy miejscowego podrażnienia zwykle ograniczają się do obszaru aplikacji i ustępują po odstawieniu produktu, natomiast alergiczne kontaktowe zapalenie skóry może narastać z opóźnieniem i wymagać diagnostyki.

Gdzie kupić kosmetyki naturalne?

Kosmetyków naturalnych najlepiej szukać tam, gdzie dostępne są pełne informacje o produkcie: skład INCI, nazwa producenta lub osoby odpowiedzialnej, kraj pochodzenia, numer partii, data minimalnej trwałości albo PAO, sposób użycia, ostrzeżenia i informacje o certyfikatach. Miejsce zakupu ma mniejsze znaczenie niż transparentność produktu. Dobre kosmetyki naturalne można znaleźć zarówno u małych producentów, jak i w większych drogeriach, aptekach, sklepach specjalistycznych oraz sklepach internetowych, o ile produkt jest prawidłowo oznakowany i pochodzi z legalnego obrotu.

Warto zwracać uwagę na certyfikaty, ale także umieć je weryfikować. Logo COSMOS, ECOCERT czy NATRUE powinno być powiązane z konkretną jednostką certyfikującą i możliwe do sprawdzenia. Sama zielona etykieta, liść na opakowaniu, słowa „botaniczny”, „eco inspired” lub „natural touch” nie przesądzają o naturalności składu.

Przy zakupie kosmetyków naturalnych szczególnie ważna jest świeżość. Produkty z dużą zawartością olejów roślinnych, hydrolatów i ekstraktów mogą mieć krótszą trwałość niż kosmetyki oparte na bardziej stabilnych surowcach syntetycznych. Po otwarciu należy przestrzegać symbolu PAO, zamykać opakowanie, unikać przegrzewania produktu i obserwować zmiany zapachu, koloru lub konsystencji.

Osoby ze skórą wrażliwą powinny wybierać produkty o prostym składzie, najlepiej bezzapachowe lub z ograniczoną liczbą substancji zapachowych. Warto unikać jednoczesnego wprowadzania kilku nowych kosmetyków, ponieważ w razie reakcji trudno ustalić jej przyczynę. Przy chorobach skóry, przewlekłym świądzie, pękaniu naskórka, nasilonym trądziku lub nawracających reakcjach alergicznych wybór pielęgnacji powinien być skonsultowany z dermatologiem.

Podsumowanie wiedzy na 2026 rok

Kosmetyki naturalne to ważny i stale rozwijający się segment pielęgnacji, ale wymagają rzetelnego rozumienia. Najlepiej udokumentowane obszary dotyczą nie samego hasła „naturalny”, lecz konkretnych składników i funkcji receptury: emolientów roślinnych wspierających barierę skóry, humektantów ograniczających odwodnienie naskórka, łagodnych środków myjących, antyoksydantów oraz odpowiednio dobranych substancji zapachowych lub ich braku.

Największą wartość dla konsumenta mają przejrzysty skład INCI, zgodność z prawem kosmetycznym, badanie bezpieczeństwa produktu, prawidłowa konserwacja, stabilność receptury i wiarygodna certyfikacja. ISO 16128 pomaga opisywać naturalne pochodzenie składników, a standardy takie jak COSMOS, ECOCERT i NATRUE mogą zwiększać transparentność, choć nie zastępują indywidualnej oceny tolerancji skóry.

Ograniczenia wiedzy dotyczą przede wszystkim złożonych ekstraktów roślinnych i olejków eterycznych. Ich skład może być zmienny, a działanie zależy od jakości surowca, metody pozyskania, stężenia i całej formulacji. Naturalne składniki mogą działać korzystnie, ale mogą też podrażniać lub uczulać. Szczególnej ostrożności wymagają osoby z alergiami kontaktowymi, atopią, trądzikiem różowatym, uszkodzoną barierą naskórkową oraz kobiety w ciąży, jeśli produkt zawiera intensywne olejki eteryczne.

Kosmetyk, także naturalny, nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza. Może wspierać codzienną pielęgnację, poprawiać komfort skóry i wzmacniać barierę naskórkową, ale nie powinien być traktowany jako terapia chorób dermatologicznych. Jeśli objawy skórne są nasilone, nawracają lub pogarszają się po zastosowaniu produktu, należy przerwać jego używanie i skonsultować się ze specjalistą.